1. Khái niệm, phân loại lao động và việc làm
Định nghĩa
- Nguồn lao động: gồm những người trong độ tuổi lao động có khả năng lao động và những người ngoài độ tuổi lao động nhưng vẫn tham gia lao động.
- Lực lượng lao động: những người từ tuổi trở lên đang có việc làm hoặc đang thất nghiệp.
- Việc làm: hoạt động lao động tạo ra thu nhập mà không bị pháp luật cấm.
Cách phân loại thường gặp:
- Theo ngành kinh tế: nông, lâm nghiệp và thuỷ sản; công nghiệp và xây dựng; dịch vụ.
- Theo thành phần kinh tế: kinh tế Nhà nước, kinh tế ngoài Nhà nước, khu vực có vốn đầu tư nước ngoài.
- Theo thành thị và nông thôn: lao động nông thôn, lao động thành thị.
- Theo trình độ chuyên môn: lao động qua đào tạo, lao động chưa qua đào tạo.
Lưu ý
Lao động không đồng nghĩa với việc làm. Một người lao động có thể chưa có việc làm (thất nghiệp) hoặc có việc làm nhưng thời gian làm việc không đầy đủ, chưa ổn định.
2. Các nhân tố ảnh hưởng đến lao động và việc làm
- Quy mô và cơ cấu dân số: số lượng người trong độ tuổi lao động, tỉ suất tham gia lực lượng lao động quyết định quy mô nguồn lao động.
- Điều kiện tự nhiên: sự phân bố tài nguyên thiên nhiên và điều kiện sinh thái ảnh hưởng đến ngành nghề, cơ cấu lao động theo không gian.
- Trình độ phát triển kinh tế - xã hội: cơ cấu kinh tế, mức độ công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đô thị hoá, cơ chế thị trường lao động, chính sách việc làm.
- Chất lượng nguồn lao động: trình độ học vấn, tay nghề, tình trạng sức khoẻ quyết định năng suất lao động và sức cạnh tranh.
3. Hiện trạng lao động và việc làm ở nước ta
Đặc điểm chính
- Quy mô: nguồn lao động dồi dào, mỗi năm tăng thêm; người lao động cần cù, sáng tạo, có kinh nghiệm sản xuất, nhất là trong nông nghiệp.
- Chất lượng: ngày càng được nâng cao, song còn khiêm tốn so với yêu cầu phát triển; tỉ lệ lao động qua đào tạo còn thấp.
- Cơ cấu theo ngành: đang chuyển dịch tích cực — tỉ trọng lao động nông, lâm nghiệp và thuỷ sản giảm, tỉ trọng lao động công nghiệp, xây dựng và dịch vụ tăng.
- Cơ cấu theo thành phần kinh tế: phần lớn lao động làm việc ở khu vực ngoài Nhà nước; tỉ trọng lao động ở khu vực có vốn đầu tư nước ngoài tăng.
- Cơ cấu theo thành thị - nông thôn: phần lớn lao động ở nông thôn, nhưng tỉ trọng lao động thành thị tăng dần.
- Phân bố theo lãnh thổ: tập trung chủ yếu ở Đồng bằng sông Hồng, Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long; nhiều tỉnh miền núi còn thiếu lao động có chất lượng.
- Tình trạng việc làm: vẫn còn thất nghiệp (đặc biệt là lao động trẻ); tình trạng lao động thiếu việc làm như làm không đủ thời gian, việc làm chưa thường xuyên ở nông thôn còn phổ biến.
4. Định hướng phát triển
- 1.Nâng cao chất lượng nguồn lao động: đổi mới đào tạo gắn với nhu cầu thị trường lao động; đẩy mạnh dạy nghề; tăng tỉ lệ lao động qua đào tạo.
- 2.Chuyển dịch cơ cấu lao động một cách tích cực: tiếp tục giảm tỉ trọng lao động nông nghiệp, tăng tỉ trọng lao động công nghiệp-xây dựng và dịch vụ, gắn với công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
- 3.Mở rộng việc làm: phát triển các ngành sử dụng nhiều lao động, các khu công nghiệp, dịch vụ; hoàn thiện thị trường lao động; đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.
- 4.Giải quyết việc làm và bảo đảm an sinh: giảm thất nghiệp, hạn chế lao động thiếu việc làm, đảm bảo quyền lợi người lao động; chú ý lao động nữ, lao động nông thôn và vùng có hoàn cảnh khó khăn.
5. Câu hỏi ôn tập và kĩ năng đọc bảng số liệu
Câu hỏi 1 (Tình huống minh hoạ)
Cho bảng số liệu sau về cơ cấu lao động theo ngành kinh tế ở một địa phương (đơn vị %).
| Ngành kinh tế | 2010 | 2020 | 2025 |
|---|---|---|---|
| Nông-lâm-ngư nghiệp | 48,2 | 29,5 | 25,0 |
| Công nghiệp - xây dựng | 21,7 | 33,6 | 38,0 |
| Dịch vụ | 30,1 | 36,9 | 37,0 |
Dựa vào bảng trên, hãy nhận xét xu hướng thay đổi cơ cấu lao động theo ngành giai đoạn 2010 - 2025.
Gợi ý trả lời
Gợi ý đọc bảng số liệu:
- 1.Theo cột thời gian, xét sự thay đổi của từng ngành qua các năm.
- 2.Ngành nông-lâm-ngư nghiệp giảm mạnh từ 48,2% xuống 25,0%.
- 3.Ngành công nghiệp - xây dựng tăng mạnh nhất từ 21,7% lên 38,0%.
- 4.Ngành dịch vụ tăng từ 30,1% lên 37,0%.
- 5.Kết luận: cơ cấu lao động chuyển dịch theo hướng tích cực, phù hợp với xu thế công nghiệp hoá, hiện đại hoá.
Câu hỏi 2 (Lí thuyết)
Phân biệt khái niệm lao động và việc làm. Nêu hai nhân tố chính ảnh hưởng đến quy mô, cơ cấu lao động của một quốc gia.
Gợi ý trả lời
- Nguồn lao động là những người có khả năng và đang tham gia lao động (chủ yếu trong độ tuổi lao động); việc làm là hoạt động lao động tạo ra thu nhập mà không bị pháp luật cấm.
- Hai nhân tố: quy mô và cơ cấu dân số; trình độ phát triển kinh tế - xã hội (hoặc có thể thay bằng điều kiện tự nhiên).