Bài 5. Vấn đề sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và bảo vệ môi trường

1. Ý chính của bài

Bài học cung cấp kiến thức về tài nguyên thiên nhiên, đặc điểm thế mạnh và hạn chế, thực trạng khai thác – sử dụng và ô nhiễm môi trường; đồng thời hướng tới các giải pháp quản lí phù hợp. Học sinh cần vận dụng để nhận xét tình hình nơi mình sinh sống và đề xuất ý tưởng phát triển bền vững.

2. Khái niệm và phân loại tài nguyên thiên nhiên

Có nhiều cách phân loại; dưới đây là hai cách thông dụng.

• Theo nguồn gốc: tài nguyên sinh học (rừng, động – thực vật) và tài nguyên phi sinh học (đất, nước, khoáng sản, khí hậu).
• Theo khả năng tái sinh: tài nguyên tái tạo được (nước, sinh vật, đất) và tài nguyên không tái tạo được (than đá, dầu khí, quặng kim loại).

3. Đặc điểm tài nguyên thiên nhiên ở nước ta

Nước ta nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, diện tích tự nhiên trên $331$ nghìn $\mathrm{km^2}$, đường bờ biển dài và thềm lục địa rộng. Đó là cơ sở cho sự đa dạng của tài nguyên, song cũng nảy sinh nhiều thách thức.

3.1 Thế mạnh

• Sinh vật và rừng: đa dạng sinh học cao với các hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới, rừng ngập mặn ven biển và rừng đầu nguồn.
• Đất: có nhiều nhóm đất tốt cho nông nghiệp như đất phù sa đồng bằng, đất đỏ bazan; thuận lợi phát triển cây trồng, vật nuôi.
• Nước: nguồn nước ngầm và nước mặt phong phú, mạng lưới sông ngòi dày đặc.
• Khoáng sản: nhiều loại như than đá, sắt, bôxit, titan, đất hiếm, dầu khí ở thềm lục địa.
• Khí hậu – năng lượng: nhiệt độ trung bình cao, bức xạ mặt trời mạnh, gió mùa và thủy triều tạo điều kiện phát triển điện gió, điện mặt trời, thủy triều.

3.2 Hạn chế

• Tài nguyên phân bố không đều giữa các vùng; nhiều nguồn nằm sâu trong lòng đất hoặc ngoài khơi nên chi phí khai thác, vận chuyển lớn.
• Trữ lượng nhiều loại phân tán; nếu thiếu quy hoạch tổng thể sẽ dẫn tới khai thác manh mún, cạn kiệt cục bộ.
• Dân số đông nên tài nguyên bình quân đầu người thấp; diện tích đất ở đồng bằng rất ít so với nhu cầu sinh sống và sản xuất.

4. Hiện trạng sử dụng tài nguyên và môi trường

4.1 Phân bố và khai thác

Tài nguyên sinh vật tập trung nhiều ở Tây Nguyên, Bắc Trung Bộ, miền núi; khoáng sản và dầu khí có tiềm năng lớn ở thềm lục địa và một số vùng núi; nguồn nước mặt phong phú nhưng phân bố không đều theo mùa và theo vùng, một phần lớn lượng nước sông bắt nguồn từ bên ngoài lãnh thổ. Tuy vậy, áp lực khai thác ở nhiều nơi vượt quá năng lực tái sinh của tự nhiên.

4.2 Thực trạng đáng lo ngại

• Khai thác quá mức: đánh bắt thuỷ sản bằng nghề cụ phá hoại, khai thác gỗ và lâm sản vượt cho phép; một số mỏ khoáng sản khai thác không theo quy hoạch làm biến dạng địa hình, sạt lở.
• Rừng: tổng diện tích rừng và độ che phủ rừng đã tăng (năm 2021 độ che phủ rừng khoảng $42\%$), nhưng chất lượng rừng chưa cao, diện tích rừng giàu, rừng nguyên sinh còn ít; vẫn còn tình trạng chặt phá, cháy rừng.
• Đất: diện tích đất bị thoái hoá còn lớn (xói mòn, bạc màu, nhiễm mặn, nhiễm phèn, khô hạn và hoang mạc hoá ở một số nơi); đất nông nghiệp bị thu hẹp do chuyển sang mục đích khác.
• Ô nhiễm môi trường: nước thải công nghiệp, sinh hoạt, nông nghiệp làm suy giảm chất lượng sông hồ; bụi mịn và khí thải giao thông, công nghiệp tác động đến không khí đô thị; rác thải nhựa xâm nhập biển đe dọa hệ sinh thái biển.
• Biến đổi khí hậu: xâm nhập mặn, hạn hán, mưa lũ cực đoan làm tăng rủi ro cho sản xuất và đời sống.

5. Định hướng sử dụng hợp lí tài nguyên và bảo vệ môi trường

6. Ôn tập và luyện kĩ năng đọc bảng số liệu