Bài 32. Thực hành: Viết báo cáo về biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long

1. Ý chính của bài và khung bài báo cáo

Báo cáo là một hình thức văn bản trình bày tình hình, kết quả hoặc một vấn đề để người đọc nắm được thông tin và ra quyết định. Trong bài này, em thực hành viết một báo cáo địa lí ngắn về biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long: từ việc xác định phạm vi, lựa chọn nguồn tư liệu, xử lí số liệu đến viết và trình bày bài.

2. Các nhân tố ảnh hưởng, thế mạnh và hạn chế

Nhân tố tự nhiên khiến vùng dễ bị tổn thương:

• Vùng châu thổ, đồng bằng phù sa thấp và bằng phẳng; độ dốc thoải khiến nước biển dâng dễ tràn vào đất liền.
• Nằm ở cửa sông, chịu tác động của thuỷ triều Biển Đông, vịnh Thái Lan và phụ thuộc lớn vào dòng chảy từ thượng nguồn sông Mê Công.
• Mạng lưới sông, kênh rạch dày đặc vừa thuận lợi giao thông, tưới tiêu, vừa làm đường xâm nhập mặn của nước biển.
• Khí hậu cận xích đạo gió mùa, nóng quanh năm, có mùa khô kéo dài; mùa khô ít mưa làm thiếu nước ngọt, tạo điều kiện cho mặn xâm nhập.

Nhân tố con người và toàn cầu:

• Nóng lên toàn cầu do hiệu ứng nhà kính làm tăng nhiệt độ, tan băng ở cực và dâng mực nước biển.
• Hoạt động trên lưu vực sông Mê Công như thuỷ điện, khai thác cát, phá rừng đầu nguồn làm thay đổi chế độ nước và lượng phù sa.
• Khai thác nước ngầm quá mức và xây dựng đô thị, giao thông gây sụt lún đất, làm tăng tương đối mức nước biển tại chỗ.

Thế mạnh để chủ động ứng phó:

• Vùng trọng điểm quốc gia về lúa gạo, cây ăn quả, thuỷ sản; có tiềm năng kinh tế biển và sinh thái rừng ngập mặn.
• Kinh nghiệm sản xuất nông nghiệp lâu đời của người dân trong điều kiện ngập mặn, hạn mặn.
• Có sự quan tâm của Nhà nước và hợp tác quốc tế trong ứng phó biến đổi khí hậu.

Hạn chế cần lưu ý:

• Nhạy cảm cao với hạn, mặn, ngập lũ và xói lở bờ sông, bờ biển.
• Phụ thuộc nhiều vào nguồn nước thượng nguồn sông Mê Công.
• Sản xuất còn manh mún, quy mô nhỏ ở nhiều nơi; hạ tầng đê điều, tiêu thoát chưa đáp ứng kịp biến đổi khí hậu.

3. Hiện trạng biến đổi khí hậu và sự phân bố

Biến đổi khí hậu ở Đồng bằng sông Cửu Long biểu hiện qua nhiều dấu hiệu:

• Nhiệt độ: có chiều hướng tăng; số ngày nắng nóng gay gắt trong mùa khô tăng lên.
• Lượng mưa: phân bố không đều theo mùa và theo năm; hiện tượng mưa trái mùa, mưa cục bộ và hạn hán cục bộ dễ xảy ra.
• Mực nước biển dâng: là nguyên nhân làm xâm nhập mặn xảy ra sớm hơn, kéo dài hơn và vào sâu hơn trong mùa khô.
• Thiên tai: dông, lốc, mưa lớn, triều cường kết hợp với nước dâng từ biển gây ngập úng kéo dài ở vùng trũng thấp.
• Sạt lở: diễn ra ngày càng nhiều ở bờ sông Tiền, sông Hậu và bờ biển (nhất là ven biển Cà Mau).

Về phân bố không gian:

• Xâm nhập mặn tập trung ở vùng ven biển, cửa sông; gay gắt nhất vào giữa và cuối mùa khô, có xu hướng xuất hiện sớm hơn, kéo dài hơn và vào sâu hơn.
• Lũ chủ yếu ở vùng đầu nguồn và các vùng trũng (Đồng Tháp Mười, Tứ giác Long Xuyên) do nước lũ sông Mê Công; ngập do triều cường xảy ra ở các đô thị ven sông, ven biển.
• Sạt lở xảy ra dọc các sông lớn và nhiều đoạn bờ biển.

4. Định hướng và giải pháp thích ứng

Để giảm nhẹ tác động của biến đổi khí hậu, cần chủ động chuyển đổi phương thức sản xuất và quản lí tài nguyên:

• Nông nghiệp: sắp xếp lại cơ cấu mùa vụ, chuyển đổi giống cây trồng; ưu tiên giống lúa chịu mặn, chịu hạn; phát triển mô hình lúa – tôm, tôm – rừng thích ứng với điều kiện mặn; phát triển nông nghiệp công nghệ cao, chế biến và truy xuất nguồn gốc.
• Thuỷ sản: tăng cường nuôi trồng thủy sản nước lợ, nước mặn xen lẫn; phát triển nuôi sinh thái rừng ngập mặn, tôm sinh thái nhằm thu nhập bền vững và giảm phát thải.
• Tài nguyên nước và phòng chống thiên tai: xây dựng, nâng cấp hệ thống đê biển, đê sông, cống, trạm bơm; quản trị tổng hợp nguồn nước; xây dựng hệ thống dự báo, cảnh báo sớm xâm nhập mặn, hạn hán, lũ lụt.
• Hạ tầng – môi trường: trồng và bảo vệ rừng ngập mặn ven biển, rừng tràm; hạn chế khai thác nước ngầm, kiểm soát khai thác cát; quy hoạch đô thị và nông thôn phù hợp với ngập lũ, nước biển dâng.
• Nâng cao năng lực cộng đồng: tuyên truyền, giáo dục, đa dạng hoá sinh kế, phát triển du lịch sinh thái, khởi nghiệp xanh nhằm tăng khả năng thích ứng.

5. Câu hỏi ôn tập và kĩ năng làm việc với số liệu