Bài 2. Thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

1. Các nhân tố ảnh hưởng tới thiên nhiên nhiệt đới ẩm gió mùa

1. 1.
   Vị trí địa lí: Nước ta nằm ở vĩ độ thấp, phía đông bán đảo Đông Dương, nằm hoàn toàn trong vùng nội chí tuyến bán cầu Bắc, tiếp giáp Biển Đông, trong khu vực châu Á gió mùa. Điều này tạo thuận lợi cho khí hậu nóng ẩm, đồng thời khiến thiên nhiên chịu tác động từ cả đại dương và lục địa.
2. 2.
   Bức xạ Mặt Trời: Góc nhập xạ lớn, mỗi năm có hai lần Mặt Trời lên thiên đỉnh; tổng lượng bức xạ lớn, cân bằng bức xạ luôn dương nên nhiệt độ trung bình năm trên $20^{\circ}\mathrm{C}$ (trừ vùng núi cao). Sự chênh lệch bức xạ theo vĩ độ và theo mùa tạo nên sự khác biệt giữa các vùng và giữa các mùa.
3. 3.
   Khí áp và gió mùa: Gió mùa châu Á tác động mạnh. Mùa đông (khoảng tháng 11 - 4), gió mùa Đông Bắc tạo nên mùa đông lạnh ở miền Bắc (nửa đầu lạnh khô, nửa sau lạnh ẩm, có mưa phùn); từ dãy Bạch Mã trở vào, Tín phong bán cầu Bắc chiếm ưu thế, gây mưa cho vùng ven biển Trung Bộ, còn Nam Bộ và Tây Nguyên là mùa khô. Mùa hạ (khoảng tháng 5 - 10), gió mùa Tây Nam mang hơi ẩm lớn gây mưa trên cả nước (ở Bắc Bộ gió thường có hướng đông nam). Đầu mùa hạ, khối khí từ Bắc Ấn Độ Dương vượt dãy Trường Sơn gây hiệu ứng phơn khô nóng ở đồng bằng ven biển Bắc Trung Bộ và phần nam khu vực Tây Bắc.
4. 4.
   Địa hình: Các dãy núi hướng tây bắc - đông nam và hướng vòng cung vừa chắn hoặc đón gió, tạo mưa địa hình lớn ở sườn đón gió, vừa tạo sự phân hóa theo độ cao. Trong điều kiện nóng ẩm, quá trình xâm thực diễn ra mạnh ở miền đồi núi và bồi tụ nhanh ở đồng bằng hạ lưu sông.
5. 5.
   Ảnh hưởng của biển và đảo: Biển Đông điều hòa nhiệt, tăng độ ẩm, cung cấp hơi nước cho mưa, tạo nguồn lợi thủy hải sản; đồng thời cũng là nơi phát sinh bão, áp thấp nhiệt đới và chịu tác động của nước biển dâng.

2. Thế mạnh và hạn chế

2.1 Thế mạnh

• Khí hậu nóng ẩm quanh năm cho phép canh tác nhiều vụ, phát triển nông nghiệp, lâm nghiệp và nuôi trồng thủy sản.
• Mưa nhiều và nguồn nước sông, hồ lớn tạo tiềm năng thủy điện, tưới tiêu và cấp nước sinh hoạt.
• Đất phù sa ven biển và đồng bằng châu thổ đất đai màu mỡ, thích hợp lúa, cây ăn quả.
• Sinh vật đa dạng, nhiều loài đặc hữu; sinh cảnh rừng, biển, đất ngập nước phong phú.

2.2 Hạn chế

• Lượng mưa phân bố không đều theo không gian và thời gian; mùa khô có thể kéo dài ở một số vùng, dễ xảy ra hạn hán; mùa mưa lại gây lũ lụt.
• Thiên tai thường xuyên: bão, áp thấp nhiệt đới, lũ, lũ quét, sạt lở đất, sương muối, rét đậm ở phía Bắc; triều cường và xâm nhập mặn ở đồng bằng ven biển.
• Một số khu vực đất đai bị thoái hóa, xói mòn do địa hình dốc và khai thác quá mức rừng.
• Biến đổi khí hậu làm tăng tính thất thường của thời tiết, nước biển dâng đe dọa vùng ven biển.

3. Hiện trạng và phân bố các thành phần thiên nhiên chính

3.1 Khí hậu

Nhiệt độ trung bình năm cao (trên $20^{\circ}\mathrm{C}$, trừ vùng núi cao), tổng số giờ nắng lớn và có xu hướng tăng dần từ Bắc vào Nam. Ở vùng núi cao, nhiệt độ giảm theo độ cao nên cảnh quan thay đổi từ nhiệt đới đến cận nhiệt và ôn đới núi cao. Miền Bắc có mùa đông lạnh và mùa hạ nóng, mưa nhiều; miền Nam nóng quanh năm, có hai mùa mưa - khô rõ rệt. Lượng mưa trung bình năm lớn, phổ biến khoảng $1\,500$ - $2\,000$ mm, sườn núi đón gió có thể trên $3\,500$ mm; độ ẩm không khí cao (trên $80\%$), cân bằng ẩm luôn dương. Mùa mưa ở Bắc Bộ và Nam Bộ chủ yếu từ tháng 5 đến tháng 10; ven biển Trung Bộ mưa nhiều vào thu - đông. Ngoài gió mùa, nước ta còn chịu ảnh hưởng của Tín phong, gió phơn và bão.

3.2 Nước

Mạng lưới sông ngòi dày đặc, phần lớn là sông nhỏ; sông nhiều nước, giàu phù sa; chế độ nước theo mùa (mùa lũ tương ứng mùa mưa, mùa cạn tương ứng mùa khô). Nhiều sông lớn có tiềm năng thủy điện, cung cấp phù sa và nước ngọt; tuy nhiên dòng chảy theo mùa cũng tạo áp lực cho công tác phòng chống lũ, hạn.

3.3 Đất và sinh vật

Quá trình feralit là quá trình hình thành đất chủ yếu; đất feralit là loại đất chính ở miền đồi núi, đất dễ bị rửa trôi, xói mòn. Đồng bằng có đất phù sa, cùng đất phèn, đất mặn ở vùng ven biển. Hệ sinh thái tiêu biểu là rừng nhiệt đới ẩm gió mùa, thành phần loài nhiệt đới chiếm ưu thế; ngoài ra có rừng ngập mặn ven biển, rừng cận nhiệt ở vùng núi cao. Hiện nay, thiên nhiên đang chịu áp lực từ khai thác tài nguyên: rừng đầu nguồn giảm ở một số nơi, đất bị xói mòn, thoái hóa, nguồn lợi thủy sản bị khai thác quá mức và rủi ro thiên tai ngày càng phức tạp.

4. Định hướng phát triển

5. Câu hỏi ôn tập và luyện kĩ năng

Cách đọc bảng: mỗi cột là một chỉ tiêu khí hậu; các số liệu mang tính minh hoạ để luyện so sánh.