Bài 13. Vấn đề phát triển ngành lâm nghiệp và thuỷ sản

1. Ý chính của bài

Trong bài, ta cần nắm các mặt: điều kiện tự nhiên (rừng, biển) tạo thế mạnh; dân cư, lao động và thị trường thúc đẩy; hiện trạng sản lượng; định hướng phát triển bền vững.

2. Các nhân tố ảnh hưởng

2.1 Điều kiện tự nhiên

Lâm nghiệp

• Việt Nam nằm trong vùng nhiệt đới gió mùa, nóng ẩm quanh năm, lượng mưa lớn nên sinh cảnh đa dạng, thuận lợi cho cây rừng sinh trưởng.
• Đồi núi chiếm phần lớn diện tích, có nhiều kiểu rừng: rừng nhiệt đới ẩm, rừng nhiệt đới gió mùa, rừng cận nhiệt trên núi; ven biển có rừng ngập mặn, rừng tràm.
• Đất đa phần ở miền núi thường dốc, xói mòn nếu bị phá trọc, nên rừng đóng vai trò rất quan trọng trong bảo vệ đất và điều hoà nguồn nước.

Thuỷ sản

• Bờ biển dài, vùng biển rộng (khoảng $1$ triệu km$^2$), nguồn lợi hải sản phong phú, có nhiều ngư trường; nhiều vũng, vịnh, đầm phá thuận lợi cho nuôi trồng và xây dựng cảng cá.
• Nhiều sông lớn đổ ra biển mang theo phù sa và chất dinh dưỡng, làm giàu nguồn thức ăn cho sinh vật biển ven bờ.
• Mạng lưới sông ngòi, kênh rạch, ruộng trũng và đất ngập nước mặn ven biển thuận lợi cho nuôi trồng thuỷ sản nội địa và nuôi tôm ở các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, Đông Nam Bộ, Duyên hải miền Trung.

2.2 Điều kiện kinh tế – xã hội

• Dân số đông, nhu cầu lâm sản và thuỷ sản lớn; lao động dồi dào ở miền núi và vùng ven biển quen với nghề rừng, nghề biển.
• Thị trường trong nước và xuất khẩu ngày càng mở rộng, đặc biệt tôm, cá tra, thuỷ hải sản chế biến và gỗ các loại.
• Khoa học – kĩ thuật phát triển giúp nâng cao năng suất rừng trồng, cải thiện đàn giống, chống dịch bệnh trong nuôi trồng thuỷ sản.

2.3 Vị trí và chính sách

• Vị trí địa lí gần các trung tâm kinh tế biển lớn thuận lợi cho khai thác và xuất khẩu thuỷ sản.
• Nhà nước có nhiều chương trình trồng rừng phòng hộ, trồng rừng sản xuất, quy hoạch vùng nuôi trồng thuỷ sản, kiểm soát khai thác trên biển.

3. Thế mạnh và hạn chế

4. Hiện trạng phát triển và phân bố

4.1 Hiện trạng ngành lâm nghiệp

• Rừng có vai trò về kinh tế (gỗ, lâm sản), xã hội (việc làm, sinh kế cho đồng bào miền núi) và môi trường (điều hoà nước, chống xói mòn, hấp thụ carbon). Hoạt động lâm nghiệp gồm trồng rừng, bảo vệ rừng, khai thác và chế biến gỗ, lâm sản.
• Tổng diện tích rừng và độ che phủ rừng tăng (độ che phủ khoảng $42\%$); diện tích rừng trồng tăng nhanh, sản lượng gỗ khai thác chủ yếu từ rừng trồng; chế biến và xuất khẩu gỗ, sản phẩm gỗ phát triển mạnh.
• Nguồn lợi chính: gỗ và lâm sản ngoài gỗ (tre, nứa, mây, song, măng, dược liệu), cùng các dịch vụ môi trường rừng.
• Rừng được quy hoạch thành ba loại: rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, rừng sản xuất; chú trọng phát triển rừng trồng (gỗ lớn, gỗ dăm, nguyên liệu giấy) để giảm áp lực lên rừng tự nhiên.
• Phân bố: rừng tập trung chủ yếu ở vùng đồi núi, nhiều nhất là Trung du và miền núi Bắc Bộ, Tây Nguyên và Bắc Trung Bộ; ở đồng bằng chủ yếu là rừng ngập mặn, rừng tràm ven biển.

4.2 Hiện trạng ngành thuỷ sản

• Gồm khai thác và nuôi trồng thuỷ sản; tổng sản lượng tăng; nuôi trồng phát triển nhanh và hiện chiếm tỉ trọng lớn hơn khai thác trong tổng sản lượng.
• Sản phẩm chủ lực: tôm, cá tra, cá ngừ, mực, các loài thuỷ hải sản có giá trị xuất khẩu.
• Phân bố khai thác: tập trung ở các vùng ven biển Nam Trung Bộ và Nam Bộ. Các ngư trường trọng điểm: vịnh Bắc Bộ (Hải Phòng – Quảng Ninh), vùng biển cực Nam Trung Bộ – Đông Nam Bộ, vùng biển Cà Mau – vịnh Thái Lan, vùng biển quần đảo Hoàng Sa và quần đảo Trường Sa.
• Phân bố nuôi trồng: Đồng bằng sông Cửu Long đứng đầu (tôm, cá tra); tiếp theo là Đồng bằng sông Hồng; ven biển miền Trung nuôi tôm và nuôi biển.

4.3 Giá trị sản xuất và xu hướng

• Cả hai ngành đều tăng về giá trị sản xuất, thu nhập và kim ngạch xuất khẩu, song cần gắn với bảo vệ tài nguyên.
• Xu hướng: giảm khai thác tự nhiên quá mức, tăng nuôi trồng công nghệ cao, tăng cường chế biến sâu và kiểm soát nguồn lợi.

5. Định hướng phát triển

6. Câu hỏi ôn tập và kĩ năng đọc bảng số liệu

1. 1.
   Trình bày thế mạnh và hạn chế của ngành lâm nghiệp và ngành thuỷ sản nước ta.
2. 2.
   Nêu hiện trạng phân bố của ngành lâm nghiệp và ngành thuỷ sản.
3. 3.
   Giải thích vì sao phải phát triển rừng trồng và nuôi trồng thuỷ sản thay vì chỉ khai thác rừng tự nhiên và đánh bắt tự nhiên.
4. 4.
   Dựa vào bảng số liệu giả định dưới đây (dùng để luyện tính tỉ trọng, không phải số liệu thống kê), hãy cho biết đâu là đơn vị có sản lượng thuỷ sản lớn nhất và tính tỉ trọng của đơn vị đó so với tổng.

Một biểu đồ cột thể hiện giá trị sản xuất lâm nghiệp theo giai đoạn có 3 cột: trước 2015, 2015–2020, 2021–2025. Hãy nêu cách nhận biết giai đoạn giá trị sản xuất tăng nhanh nhất khi đọc biểu đồ.