1. Ý chính của bài
Bài thực hành rèn cho học sinh kĩ năng chọn một chủ đề dân cư, thu thập và xử lí thông tin, sau đó viết thành báo cáo có tính logic, có bằng chứng số liệu. Báo cáo cần trả lời được các câu hỏi: hiện trạng chủ đề đang như thế nào, vì sao có hiện trạng đó, thế mạnh và hạn chế ra sao, cần định hướng và giải pháp gì.
Báo cáo về chủ đề dân cư là văn bản trình bày kết quả tìm hiểu một hiện tượng hoặc vấn đề dân cư, gồm các nội dung chính: thực trạng, nguyên nhân, tác động, định hướng và kiến nghị.
2. Quy trình và dàn bài viết báo cáo
- 1.Chọn chủ đề: chọn vấn đề phù hợp, gần gũi với thực tế địa phương hoặc vùng nghiên cứu; chú ý đến khả năng tiếp cận dữ liệu.
- 2.Thu thập tài liệu: sử dụng nguồn từ cơ quan thống kê, Sở Nội vụ, Ủy ban nhân dân các cấp, bài báo khoa học, khảo sát thực địa.
- 3.Xử lí thông tin: chọn lọc, so sánh, hệ thống hoá dữ liệu; chuyển số liệu thành bảng, biểu đồ, bản đồ.
- 4.Lập dàn ý: chia thành phần mở đầu, thân bài, kết luận.
- 5.Viết và chỉnh sửa: hoàn chỉnh nội dung, kiểm tra dẫn chứng, trình bày rõ ràng.
| Bộ phận | Nội dung cần có |
| Phần mở đầu | Nêu tên chủ đề, lí do chọn đề tài, mục tiêu, đối tượng và phạm vi nghiên cứu, phương pháp thực hiện, nguồn tài liệu chính. |
| Thân bài | Giới thiệu khái quát; phân tích thực trạng chủ đề; chỉ ra nguyên nhân, tác động; đánh giá thế mạnh, hạn chế, xu hướng; đề xuất định hướng. |
| Kết luận | Tóm tắt các nhận định trọng tâm; nêu kiến nghị, giải pháp khả thi. |
Khi dùng số liệu phải ghi rõ năm và nguồn. Chi tiết nào chưa chắc chắn thì bỏ, không tự suy diễn thành số liệu không đáng tin cậy.
3. Phân tích thực trạng, thế mạnh và hạn chế
Trong phần thân bài, học sinh cần khái quát thực trạng chủ đề bằng dữ liệu, sau đó nhận định và giải thích. Với các chủ đề thường gặp, nội dung thực trạng được khai thác theo hướng sau.
- Đặc điểm dân số: quy mô dân số, tỉ suất sinh, tỉ suất tử, tăng dân số tự nhiên, cơ cấu tuổi, cơ cấu giới.
- Phân bố dân cư: mật độ dân số, sự tập trung hoặc thưa thớt theo không gian, tương quan giữa dân cư với điều kiện tự nhiên và kinh tế - xã hội.
- Lao động - việc làm: quy mô lao động, tỉ lệ thất nghiệp, lao động qua đào tạo, chuyển dịch cơ cấu lao động theo ngành, theo vùng.
- Đô thị hoá và di cư: tỉ lệ dân số đô thị, quá trình mở rộng đô thị, xu hướng di cư trong nước và di cư quốc tế.
Sau khi trình bày thực trạng, cần đánh giá thế mạnh và hạn chế. Ví dụ: nguồn lao động dồi dào là thế mạnh, nhưng nếu phân bố không đều giữa các vùng sẽ là hạn chế đòi hỏi giải pháp phân bố lại dân cư.
4. Định hướng phát triển và kiến nghị
Phần kết luận của báo cáo cần nêu ngắn gọn các nhận định chính và đề xuất hướng xử lí. Định hướng thường gắn với nâng cao chất lượng dân số, quản lí quy mô dân số, phân bố dân số phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội, chuyển dịch cơ cấu lao động hiệu quả và hoàn thiện hạ tầng ở vùng dân cư còn thưa thớt.
- Dân số và phân bố: điều chỉnh quy mô dân số, phân bố lại dân cư theo hướng phát triển các vùng kinh tế trọng điểm, thu hút lao động về vùng còn nhiều tiềm năng.
- Lao động - việc làm: đào tạo nguồn nhân lực, mở rộng thị trường lao động, hướng dòng di cư phù hợp với nhu cầu lao động của các vùng.
- Đô thị hoá: kiểm soát quá trình đô thị hoá trong trật tự, quy hoạch hệ thống đô thị, phát triển nông thôn gắn với đô thị hoá.
5. Ví dụ minh hoạ cách xây dựng nội dung
Với chủ đề "Đặc điểm dân số và phân bố dân cư ở xã (phường) A, tỉnh B", hãy chỉ ra cách triển khai phần thân bài.
Lời giải
Thực trạng: nêu quy mô dân số toàn xã, cơ cấu giới, cơ cấu tuổi, mật độ dân số, tình hình phân bố theo tiểu vùng hành chính. Dùng bảng số liệu so sánh giữa các năm hoặc so sánh giữa các thôn, buôn.
Nhận định: từ bảng số liệu suy ra đặc điểm như tăng dân số tự nhiên chậm lại, quy mô lao động trong độ tuổi tăng lên, mật độ cao ở vùng trung tâm và thấp ở vùng xa.
Thế mạnh và hạn chế: thế mạnh có thể là nguồn lao động dồi dào; hạn chế có thể là dân cư phân bố không đều khiến vùng xa khó đầu tư hạ tầng.
Định hướng: quản lí quy mô dân số, điều chỉnh phân bố dân cư theo hướng phát triển kinh tế địa phương, nâng cao chất lượng dân số.
6. Kĩ năng đọc bảng số liệu và biểu đồ
- 1.Đọc tiêu đề, đơn vị tính, năm: xác định hiện tượng gì, diễn ra ở đâu, trong thời gian nào.
- 2.Đọc hàng ngang, hàng dọc: nêu xu thế tăng giảm, điểm đỉnh, đáy, biến động.
- 3.So sánh, tính chênh lệch, tỉ lệ: rút ra nhận xét có số liệu làm cơ sở.
- 4.Giải thích nguyên nhân và đề xuất hướng phát triển: liên hệ điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội.
Khi bảng cho thấy quy mô dân số tăng trong nhiều năm liên tiếp nhưng tỉ lệ dân số trong độ tuổi lao động cũng tăng, ta nhận xét nguồn lao động đang mở rộng; nếu tỉ lệ dân số cao tuổi tăng lên, còn lưu ý xu hướng già hoá.
7. Câu hỏi ôn tập
Trình bày các bước viết một báo cáo về chủ đề "Lao động và việc làm ở địa phương em".
Gợi ý trả lời
Chọn chủ đề và thu thập tài liệu từ cơ quan thống kê, Ủy ban nhân dân xã, phường; thu thập số liệu về quy mô lao động, tỉ lệ thất nghiệp, lao động qua đào tạo; lập dàn ý gồm mở đầu, thân bài (thực trạng, nguyên nhân, giải pháp), kết luận; viết, chỉnh sửa và trình bày kèm bảng biểu.
Báo cáo gồm những bộ phận chính nào? Nêu yêu cầu của từng bộ phận.
Gợi ý trả lời
Gồm ba bộ phận: phần mở đầu (tên chủ đề, lí do, mục tiêu, đối tượng, phương pháp, nguồn tài liệu); thân bài (thực trạng, nguyên nhân, tác động, thế mạnh, hạn chế, định hướng); phần kết luận (nhận định chính, kiến nghị, giải pháp).
Khi sử dụng bảng số liệu hoặc biểu đồ trong báo cáo, cần lưu ý những gì?
Gợi ý trả lời
Ghi rõ tiêu đề, đơn vị tính, năm; trung thực với dữ liệu và trích dẫn đúng nguồn; chọn loại biểu đồ phù hợp (cột để so sánh, đường để xu thế, hình tròn để cơ cấu); có nhận xét giải thích bên dưới bảng hoặc biểu đồ.
Cho bảng dân số và diện tích tự nhiên của các xã, phường trong một tỉnh. Hãy nêu cách tính mật độ dân số và kết luận có thể rút ra.
Gợi ý trả lời
Mật độ dân số được tính bằng công thức: dân số chia cho diện tích, đơn vị là người/km. Nếu các phường, xã ở khu vực trung tâm có mật độ cao hơn các xã miền núi, ta kết luận dân cư tập trung nơi giao thông thuận lợi, kinh tế phát triển; vùng còn lại cần đầu tư hạ tầng để thu hút dân cư.