Bài 33. Sinh thái học phục hồi và bảo tồn đa dạng sinh vật

1. Sinh thái học phục hồi

Mục tiêu là đưa hệ sinh thái trở về trạng thái gần với điều kiện tự nhiên ban đầu hoặc ít nhất là cải thiện đáng kể so với trạng thái suy thoái.

Có hai hướng tiếp cận chính:

1. 1.
   Phục hồi tự nhiên (phục hồi thụ động): ngừng hoặc giảm các tác nhân gây suy thoái (chặt phá, khai thác quá mức, ô nhiễm) để hệ sinh thái tự phục hồi theo quy luật diễn thế tự nhiên.
2. 2.
   Phục hồi nhân tạo (phục hồi chủ động): can thiệp chủ động bằng các biện pháp sinh học và kĩ thuật, ví dụ trồng rừng, gây nuôi, cải tạo đất, xử lí môi trường bị ô nhiễm, tái thiết các hệ sinh thái đặc trưng.

Một số biện pháp sinh học thường dùng: cải tạo sinh học (dùng sinh vật như vi khuẩn, nấm, thực vật để hấp thụ, phân giải chất ô nhiễm trong đất, nước) và tăng cường sinh học (bổ sung sinh vật hoặc chất dinh dưỡng giúp khôi phục chức năng của hệ sinh thái).

2. Đa dạng sinh vật

• Cấp độ gene: sự biến dị di truyền trong nội bộ một loài, thể hiện qua các allele, kiểu gene, dòng thuần, giống khác nhau.
• Cấp độ loài: sự phong phú về số lượng loài và độ đa dạng của các loài sinh vật trong một hệ sinh thái hoặc trên một lãnh thổ.
• Cấp độ hệ sinh thái: sự đa dạng của các kiểu hệ sinh thái (rừng mưa nhiệt đới, rừng ngập mặn, đồng cỏ, sa mạc...) trong sinh quyển.

Nguyên nhân suy giảm đa dạng sinh vật: phá rừng, khai thác tài nguyên quá mức, ô nhiễm môi trường, xâm lấn của loài ngoại lai, biến đổi khí hậu...

Hậu quả: mất cân bằng hệ sinh thái, giảm giá trị kinh tế, y học, đe doạ an ninh lương thực và sức khoẻ con người.

3. Bảo tồn đa dạng sinh vật

3.1 Các biện pháp bảo tồn

Có hai hình thức chính:

1. 1.

   Bảo tồn in situ (tại chỗ): bảo vệ sinh vật trong chính môi trường sống tự nhiên của chúng.

   • Thành lập các khu bảo tồn thiên nhiên, vườn quốc gia, khu dự trữ sinh quyển.
   • Bảo vệ loài và sinh cảnh ngay tại nơi sinh sống tự nhiên.
2. 2.

   Bảo tồn ex situ (chuyển chỗ): bảo vệ sinh vật ngoài môi trường sống tự nhiên.

   • Các phương pháp: vườn bách thảo, vườn thú, trung tâm cứu hộ và phục hồi sinh vật, ngân hàng gene, ngân hàng hạt giống, nuôi cấy mô tế bào, thụ tinh trong ống nghiệm.
   • Dùng cho các loài quý hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng cao hoặc khi môi trường tự nhiên bị phá huỷ nghiêm trọng.

3.2 Bảng so sánh hai hình thức bảo tồn

4. Ý nghĩa và ứng dụng

Bảo tồn đa dạng sinh vật mang lại nhiều ý nghĩa:

• Duy trì cân bằng hệ sinh thái, điều hoà khí hậu, bảo vệ đất và nguồn nước.
• Bảo vệ nguồn gene quý cho chăn nuôi, trồng trọt và y học.
• Phát triển du lịch sinh thái, giáo dục và nghiên cứu khoa học.
• Đảm bảo an ninh lương thực và phát triển bền vững.

Ứng dụng ở Việt Nam:

• Thành lập hệ thống các vườn quốc gia (như Phong Nha – Kẻ Bàng, Cúc Phương) và khu dự trữ sinh quyển thế giới (ví dụ: Cần Giờ, Cát Bà, châu thổ sông Hồng...).
• Phục hồi rừng ngập mặn, rừng đầu nguồn.
• Nuôi cấy mô, ngân hàng gene cho các loài cây trồng và vật nuôi bản địa.

5. Ví dụ minh hoạ

6. Câu hỏi vận dụng