Bài 7. Sự thật trong tác phẩm kí

1. Tri thức Ngữ văn

1.1 Nghệ thuật băm thịt gà (trích Việc làng – Ngô Tất Tố)

Nhận diện văn bản. Ngô Tất Tố (1893–1954) là nhà văn hiện thực xuất sắc, đồng thời là nhà báo, học giả; tác giả tiểu thuyết Tắt đèn, phóng sự Tập án cái đình, Việc làng. Việc làng là phóng sự viết trước Cách mạng tháng Tám, phơi bày những hủ tục nặng nề ở nông thôn Bắc Bộ.

Nội dung. Trong những dịp tế lễ, cỗ bàn ở làng, miếng ăn được chia theo ngôi thứ. Có khi chỉ một con gà mà phải chia cho rất nhiều suất, nên người làm cỗ phải có “nghệ thuật” băm thịt gà sao cho đủ phần, đúng thứ bậc. Qua những chi tiết tỉ mỉ, có thật ấy, tác giả cho thấy sự nặng nề, lố bịch của tục lệ tranh giành “miếng ăn giữa làng” và những phiền luỵ mà người nông dân phải gánh chịu.

Nghệ thuật. Ghi chép tỉ mỉ, chân thực; giọng văn châm biếm, mỉa mai; nhan đề mang tính trào phúng (gọi việc băm thịt gà là “nghệ thuật”); kết hợp tường thuật với bình luận; ngôn ngữ giàu chất dân gian.

1.2 Bước vào đời (trích Nhớ nghĩ chiều hôm – Đào Duy Anh)

Nhận diện văn bản. Đào Duy Anh (1904–1988) là nhà sử học, nhà nghiên cứu văn hoá, nhà biên soạn từ điển nổi tiếng (Việt Nam văn hoá sử cương, Hán Việt từ điển…). Nhớ nghĩ chiều hôm là hồi kí ông viết về cuộc đời mình.

Nội dung. Đoạn trích kể lại giai đoạn tác giả bắt đầu bước vào đời khi còn trẻ: những trải nghiệm, những ảnh hưởng của thời cuộc, sách báo và các nhân vật có thật mà ông gặp gỡ, góp phần định hướng con đường của một trí thức yêu nước. Sự thật được nhìn qua kí ức của người trong cuộc, kèm những suy ngẫm khi nhìn lại.

Nghệ thuật. Kể ở ngôi thứ nhất; kết hợp kể sự việc với suy ngẫm, đánh giá; nhân vật, sự kiện, thời gian, địa điểm cụ thể bảo đảm tính xác thực; giọng văn điềm đạm, chân thành.

1.3 Thực hành đọc: Vĩ tuyến 17 (trích Gánh gánh… gồng gồng… – Xuân Phượng)

Văn bản. Đoạn trích hồi kí của Xuân Phượng, một đạo diễn phim tài liệu, kể lại những trải nghiệm có thật của bà ở vùng vĩ tuyến 17 (đôi bờ sông Bến Hải) trong thời kì đất nước bị chia cắt và kháng chiến chống Mĩ.

Điểm cần chú ý. Nhận biết yếu tố bảo đảm tính xác thực: địa danh, sự kiện, con người có thật; vai trò của người kể chuyện ngôi thứ nhất; phân biệt sự thật khách quan với cảm xúc, suy ngẫm của người viết; nhận ra thái độ trân trọng trước sự hi sinh, mất mát của con người trong chiến tranh.

2. Thực hành tiếng Việt: Ngôn ngữ trang trọng và ngôn ngữ thân mật

• Ngôn ngữ trang trọng: dùng trong hoàn cảnh giao tiếp nghi thức, chính thức (hội nghị, văn bản hành chính, khoa học…); từ ngữ chuẩn mực, câu đầy đủ thành phần, thái độ lịch sự, khách quan.
• Ngôn ngữ thân mật: dùng trong giao tiếp hằng ngày giữa những người gần gũi; nhiều khẩu ngữ, từ xưng hô thân mật, câu tỉnh lược, từ ngữ biểu cảm.
• Cần lựa chọn ngôn ngữ phù hợp với hoàn cảnh, đối tượng và mục đích giao tiếp.

3. Viết: Nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ

4. Nói và nghe

Trình bày ý kiến về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ (cách ứng xử trong các mối quan hệ gia đình, xã hội): nêu rõ quan điểm, luận điểm có lí lẽ và bằng chứng; chọn ngôn ngữ trang trọng hay thân mật phù hợp với người nghe. Người nghe ghi lại ý chính, phản hồi tôn trọng.

5. Câu hỏi ôn tập