1. Tri thức Ngữ văn của bài
Hài kịch là thể loại kịch lấy tiếng cười làm phương tiện chủ yếu. Tiếng cười ấy không chỉ để giải trí mà nhằm vạch trần, phê phán cái xấu, cái lố bịch trong xã hội và trong tính cách con người.
Hài kịch là thể loại kịch dùng tiếng cười để chế giễu những thói hư tật xấu, những điều lố bịch, trái tự nhiên; qua đó khẳng định những giá trị tốt đẹp, hợp lẽ phải.
- Xung đột hài kịch: mâu thuẫn giữa cái xấu, cái thấp kém với cái đẹp, cái cao cả hoặc giữa bản chất với vẻ bề ngoài, giữa mục đích với phương tiện của nhân vật.
- Nhân vật hài kịch: thường là những kẻ có thói xấu (tham lam, keo kiệt, háo danh, hợm hĩnh, ngu dốt…), hành động, lời nói lố bịch, tự bộc lộ sự mâu thuẫn của mình.
- Tình huống hài: sự nhầm lẫn, sự trớ trêu, sự đảo ngược giữa mong muốn và kết quả.
- Thủ pháp trào phúng: phóng đại, cường điệu, tương phản, giễu nhại, lặp lại, chơi chữ…
Khi đọc hài kịch, cần chú ý cả lời thoại và lời chỉ dẫn sân khấu (cử chỉ, hành động, đạo cụ…), vì tiếng cười nhiều khi nảy sinh từ hành động của nhân vật trên sân khấu.
2. Các văn bản đọc trong bài
2.1 Nhân vật quan trọng (trích Quan thanh tra – N. Gô-gôn)
Tác giả và tác phẩm. N. Gô-gôn (1809–1852) là nhà văn hiện thực Nga. Hài kịch Quan thanh tra công diễn năm 1836, châm biếm bộ máy quan lại tham nhũng, hối lộ ở một thành phố tỉnh lẻ nước Nga đương thời.
Tóm tắt nội dung. Nghe tin sắp có quan thanh tra từ thủ đô vi hành về kiểm tra, các quan chức trong thành phố hoảng sợ. Họ nhầm Khơ-lê-xta-cốp, một viên chức quèn trên đường đi qua, đang trọ ở quán và hết sạch tiền, là quan thanh tra. Ngài thị trưởng và các quan chức tìm mọi cách khúm núm, chiều chuộng, đút lót “nhân vật quan trọng”. Ban đầu Khơ-lê-xta-cốp còn sợ bị bắt vì nợ tiền trọ, sau nhận ra mình được trọng vọng thì tha hồ khoác lác, vay tiền. Sự nhầm lẫn tạo nên chuỗi tình huống gây cười.
Giá trị nội dung. Đoạn trích phơi bày bản chất hèn hạ, tham nhũng, xu nịnh của bộ máy quan lại; tiếng cười hướng vào cả một xã hội trọng quyền thế, đầy giả dối.
Đặc sắc nghệ thuật.
- Tình huống nhầm lẫn độc đáo, làm bộc lộ bản chất các nhân vật.
- Nhân vật được khắc hoạ qua lời thoại, hành động; tâm lí sợ hãi và khúm núm được cường điệu.
- Ngôn ngữ đối thoại sinh động, mang tính khẩu ngữ, nhiều lời nói ngầm.
Hãy chỉ ra tình huống hài trong đoạn trích và ý nghĩa của tiếng cười.
Lời giải
Tình huống hài là sự nhầm lẫn: một viên chức quèn hết tiền bị các quan chức tưởng là quan thanh tra. Hai bên cùng sợ hãi nhau vì những lí do khác nhau, rồi các quan chức ra sức xu nịnh, đút lót. Tiếng cười châm biếm thói sợ quyền, hối lộ và sự giả dối của bộ máy quan lại.
2.2 Giấu của (trích Quẫn – Lộng Chương)
Tác giả và tác phẩm. Lộng Chương (1918–2003), tên khai sinh Phạm Văn Hiền, quê Hải Dương, là nhà viết kịch, đạo diễn sân khấu, thành công nhất ở thể loại hài kịch; được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Quẫn là vở hài kịch năm hồi, lấy bối cảnh miền Bắc những năm 1960, thời kì cải tạo công thương nghiệp tư bản tư doanh, xoay quanh gia đình tư sản Đại Cát.
Tóm tắt nội dung. Lo sợ bị mất tài sản, vợ chồng ông bà Đại Cát tìm mọi cách cất giấu vàng bạc, tẩu tán của cải. Những hành động giấu của vụng về, hốt hoảng, lời nói lấp liếm của hai nhân vật, trong đó có chi tiết giấu vàng gắn với những bức ảnh treo trong nhà, tạo nên nhiều tình huống trớ trêu, gây cười.
Giá trị nội dung. Đoạn trích chế giễu lòng tham và sự bám víu của cải, tâm lí lo sợ, lạc lõng của một bộ phận người trước những thay đổi của xã hội; sau tiếng cười cũng có sự cảm thông với những con người yếu đuối, sợ hãi.
Đặc sắc nghệ thuật.
- Xung đột và tình huống hài được xây dựng khéo léo từ hành động “giấu của”.
- Lời chỉ dẫn sân khấu giàu tác dụng, góp phần tạo tiếng cười qua hành động, đạo cụ.
- Lời thoại tự nhiên, giàu khẩu ngữ, bộc lộ rõ tâm trạng “quẫn” của nhân vật.
2.3 Cẩn thận hão (thực hành đọc – Bô-mác-se)
Tác giả và tác phẩm. Bô-mác-se (1732–1799) là nhà viết kịch Pháp thế kỉ XVIII. Đoạn trích thuộc hài kịch Người thợ cạo thành Xê-vin.
Tóm tắt và giá trị nội dung. Lão bác sĩ Bác-tô-lô muốn lấy cô con nuôi Rô-din (Rosine) để chiếm gia tài, nên canh giữ cô vô cùng cẩn mật. Thế nhưng, với sự giúp sức của chàng thợ cạo Phi-ga-rô thông minh, lanh lợi, bá tước An-ma-vi-va (Almaviva) vẫn tìm cách gặp và chinh phục được Rô-din. Mọi sự đề phòng của Bác-tô-lô hoá ra vô ích, “cẩn thận hão”. Tiếng cười chế giễu sự ích kỉ, đa nghi, độc đoán, đồng thời đề cao trí thông minh và tình yêu tự do.
Đặc sắc nghệ thuật. Tình huống trớ trêu, đảo ngược; nhân vật được khắc hoạ rõ nét qua đối thoại; lời thoại hóm hỉnh, nhịp kịch nhanh.
3. Lưu ý ngôn ngữ khi đọc hài kịch
- Từ ngữ khẩu ngữ trong lời thoại: từ xưng hô, từ cảm thán, câu tỉnh lược.
- Lời nói ngầm, nói mỉa, chơi chữ của nhân vật tạo tiếng cười.
- Mối quan hệ giữa lời thoại và lời chỉ dẫn sân khấu.
4. Viết: Báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội
- 1.Xác định vấn đề nghiên cứu (tự nhiên hoặc xã hội), mục đích và câu hỏi nghiên cứu.
- 2.Thu thập tư liệu bằng các phương pháp phù hợp (đọc tài liệu, khảo sát, phỏng vấn, quan sát…).
- 3.Trình bày báo cáo theo bố cục: tên đề tài, đặt vấn đề, cơ sở và phương pháp nghiên cứu, kết quả nghiên cứu, kết luận, tài liệu tham khảo.
- 4.Sử dụng trích dẫn, cước chú và phương tiện hỗ trợ (bảng, biểu đồ, hình ảnh) đúng quy cách; ghi rõ nguồn.
5. Nói và nghe
Trình bày kết quả nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên, xã hội: nêu vấn đề, phương pháp, kết quả chính và kết luận; kết hợp phương tiện hỗ trợ; trả lời câu hỏi của người nghe. Người nghe ghi ý chính, đặt câu hỏi và nhận xét về tính khoa học của kết quả.
6. Ôn tập
Nêu những yếu tố cơ bản của hài kịch.
Gợi ý trả lời
Xung đột hài kịch, nhân vật hài kịch, tình huống hài, các thủ pháp trào phúng (phóng đại, tương phản, giễu nhại…), lời thoại và lời chỉ dẫn sân khấu.
Tình huống hài trong đoạn Nhân vật quan trọng được tạo ra như thế nào?
Gợi ý trả lời
Từ sự nhầm lẫn: các quan chức tưởng Khơ-lê-xta-cốp, một viên chức quèn hết tiền, là quan thanh tra nên khúm núm, đút lót. Tiếng cười vạch trần sự hèn hạ, tham nhũng của bộ máy quan lại.
Vì sao vợ chồng Đại Cát trong Giấu của vừa đáng cười vừa đáng thương?
Gợi ý trả lời
Đáng cười vì hành động giấu của vụng về, hốt hoảng, lố bịch, bộc lộ lòng tham; đáng thương vì họ sống trong sợ hãi, quẫn bách, lạc lõng trước sự thay đổi của xã hội.
Vì sao đoạn trích của Bô-mác-se được đặt tên là Cẩn thận hão?
Gợi ý trả lời
Vì mọi sự canh giữ, đề phòng của Bác-tô-lô nhằm giữ chặt Rô-din cuối cùng đều vô ích trước sự thông minh của Phi-ga-rô và tình yêu của bá tước An-ma-vi-va.