Bài 4. Yếu tố kì ảo trong truyện kể

1. Tri thức Ngữ văn của bài

1.1 Yếu tố kì ảo là gì?

• Yếu tố kì ảo khác với hư cấu thông thường: nó không đơn thuần là bịa đặt mà đi vào vùng tâm linh, siêu nhiên.
• Trong văn học, kì ảo thường không đối lập với hiện thực mà biểu hiện hiện thực theo cách gián tiếp, giàu tính biểu tượng.

1.2 Các dạng thức và tác dụng

2. Các văn bản trong bài

2.1 Hải khẩu linh từ (Đền thiêng cửa bể – Đoàn Thị Điểm)

• Tác giả, xuất xứ: Đoàn Thị Điểm (1705–1748), hiệu Hồng Hà nữ sĩ, là nữ văn sĩ tài hoa thế kỉ XVIII. Truyện trích từ tập Truyền kì tân phả, viết bằng chữ Hán.
• Tóm tắt: Bích Châu là cung nhân của vua Trần Duệ Tông, xinh đẹp, giỏi văn chương. Khi vua định đem quân đánh Chiêm Thành, nàng dâng bài Kê minh thập sách khuyên can nhưng vua không nghe, lại cho nàng theo quân. Đến cửa biển Kì La, sóng gió nổi lên dữ dội, thần biển đòi người; Bích Châu tự nguyện gieo mình xuống biển để cứu đoàn thuyền. Vua thương xót, cho lập đền thờ nàng ở cửa biển. Về sau, nàng nhiều lần hiển linh và được các triều đại sau phong tặng, đền thờ trở nên linh thiêng.
• Yếu tố kì ảo: giấc mộng, thần biển hiện lên đòi người, sự hiển linh của Bích Châu sau khi chết; đan xen với nhân vật, sự kiện có thật trong lịch sử.

2.2 Muối của rừng (Nguyễn Huy Thiệp)

• Tác giả: Nguyễn Huy Thiệp (1950–2021) là nhà văn tiêu biểu của văn xuôi thời kì đổi mới, nổi bật với truyện ngắn (Tướng về hưu, Những ngọn gió Hua Tát…).
• Tóm tắt: Ông Diểu vào rừng đi săn và bắn trúng một con khỉ đực. Ông theo dấu con khỉ bị thương, chứng kiến con khỉ cái và khỉ con không rời bỏ con khỉ đực, vượt qua nhiều nguy hiểm. Trải qua nhiều diễn biến tâm lí, cuối cùng ông Diểu băng bó cho con khỉ đực rồi thả nó đi. Trên đường về, ông thấy hoa tử huyền nở trắng rừng, thứ hoa hiếm thấy mà người ta gọi là “muối của rừng”.
• Yếu tố kì ảo: hoa tử huyền (“muối của rừng”) với lời truyền về sự hiếm hoi của nó; không khí huyền bí của rừng già; tâm lí, hành động của bầy khỉ như có tình người.

2.3 Bến trần gian (Lưu Sơn Minh) – Thực hành đọc

• Nội dung: Truyện viết về những mất mát do chiến tranh để lại qua câu chuyện linh hồn người liệt sĩ Lăng day dứt nhớ quê hương, mẹ già và người yêu. Tiếng gọi đò trong đêm, con đò, bến sông dưới trăng tạo nên cuộc gặp gỡ giữa người sống và người đã khuất.
• Yếu tố kì ảo: linh hồn người chết trở về, sự giao cảm giữa cõi sống và cõi chết; bến sông là ranh giới giữa hai thế giới.

3. Thực hành tiếng Việt: Nghệ thuật sử dụng điển cố

• Điển cố là sự việc, câu chuyện trong sách xưa hoặc lời nói của người xưa được dẫn ra một cách ngắn gọn trong tác phẩm để nói về điều tương tự.
• Tác dụng: làm lời văn hàm súc, trang trọng, gợi nhiều liên tưởng; thể hiện vốn hiểu biết của người viết. Điển cố được dùng nhiều trong văn học trung đại, như trong Hải khẩu linh từ, Cảm hoài.
• Khi đọc cần tìm hiểu nguồn gốc, nghĩa của điển cố và tác dụng của nó trong ngữ cảnh.

4. Viết: Nghị luận về việc vay mượn – cải biến – sáng tạo

5. Nói và nghe

Trình bày về việc vay mượn, cải biến, sáng tạo trong một tác phẩm văn học: giới thiệu tác phẩm và nguồn vay mượn, chỉ rõ điểm kế thừa và điểm sáng tạo có dẫn chứng, đánh giá ý nghĩa. Giữ giọng nói rõ ràng, tránh đọc chay; người nghe ghi ý chính và phản hồi tôn trọng.

6. Câu hỏi ôn tập