Bài 3. Lập luận trong văn bản nghị luận

1. Tri thức Ngữ văn của bài

2. Những văn bản trong bài

2.1 Nhìn về vốn văn hoá dân tộc (Trần Đình Hượu)

Tác giả Trần Đình Hượu (1926–1995) là nhà nghiên cứu có nhiều công trình về văn hoá, tư tưởng và văn học Việt Nam. Văn bản trích từ cuốn Đến hiện đại từ truyền thống.

Tóm tắt: tác giả nhìn nhận khách quan vốn văn hoá dân tộc, chỉ ra cả mặt mạnh và mặt hạn chế. Người Việt chưa có những công trình văn hoá đồ sộ hay một hệ thống tư tưởng, tôn giáo phát triển riêng, nhưng có tinh thần thiết thực, linh hoạt, dung hoà; trọng cái đẹp xinh xắn, khéo léo, hài hoà hơn cái tráng lệ, phi thường; tiếp thu các tôn giáo, tư tưởng từ bên ngoài một cách có chọn lọc. Hiểu đúng vốn văn hoá ấy là cơ sở để phát huy mặt mạnh, khắc phục mặt yếu khi bước vào thời hiện đại.

Giá trị nội dung: giúp người đọc nhận thức đúng, không tự ti cũng không tự tôn thái quá về văn hoá dân tộc; có ý thức kế thừa, phát triển truyền thống trong giao lưu, hội nhập.

Đặc sắc nghệ thuật: lập luận chặt chẽ, khách quan, khoa học; kết hợp phân tích, so sánh, khái quát; bằng chứng phong phú từ nhiều lĩnh vực đời sống; giọng điệu điềm đạm, thận trọng.

2.2 Năng lực sáng tạo (Phan Đình Diệu)

Tác giả Phan Đình Diệu (1936–2018) là nhà toán học, nhà khoa học tin học hàng đầu Việt Nam, có nhiều suy nghĩ về khoa học và giáo dục.

Tóm tắt: tác giả khẳng định sáng tạo là năng lực tiềm tàng ở mọi con người, không phải đặc quyền của số ít thiên tài. Trong thời đại phát triển của khoa học, công nghệ và kinh tế tri thức, năng lực sáng tạo càng trở nên quan trọng đối với mỗi người và mỗi dân tộc. Vì vậy, giáo dục cần khơi dậy, nuôi dưỡng và phát triển năng lực sáng tạo, thay vì chỉ truyền thụ kiến thức một chiều.

Giá trị nội dung: khơi dậy ý thức chủ động phát huy năng lực sáng tạo của bản thân; gợi suy nghĩ về trách nhiệm của giáo dục.

Đặc sắc nghệ thuật: lập luận chặt chẽ, logic; lí lẽ sắc bén kết hợp bằng chứng thuyết phục; ngôn ngữ khoa học, rõ ràng.

2.3 Mấy ý nghĩ về thơ (Nguyễn Đình Thi)

Tác giả Nguyễn Đình Thi (1924–2003) là nghệ sĩ đa tài: nhà thơ, nhà văn, nhà viết kịch, nhạc sĩ, nhà lí luận văn nghệ. Văn bản trích từ bài tham luận trình bày năm 1949 tại một hội nghị tranh luận văn nghệ ở Việt Bắc, trong bối cảnh có nhiều ý kiến khác nhau về thơ mới, thơ không vần.

Tóm tắt: tác giả bàn về đặc trưng của thơ: thơ là tiếng nói của tâm hồn, của cảm xúc chân thật trước cuộc sống; hình ảnh thơ, nhịp điệu, âm thanh và ngôn ngữ thơ có những đặc điểm riêng; chất thơ không nằm ở vần điệu bên ngoài mà ở nhịp điệu bên trong của tâm hồn. Từ đó, tác giả khẳng định thơ cần đổi mới để phù hợp với cuộc sống mới.

Giá trị nội dung: giúp người đọc hiểu sâu hơn bản chất và đặc trưng của thơ; thể hiện quan niệm thơ hiện đại, tiến bộ.

Đặc sắc nghệ thuật: lập luận chặt chẽ nhưng giàu cảm xúc; dẫn chứng phong phú; lời văn giàu hình ảnh, nhiều câu mang tính khái quát cao.

2.4 Thực hành đọc: Cảm hứng và sáng tạo (Nguyễn Trần Bạt)

Tác giả Nguyễn Trần Bạt là nhà nghiên cứu, tác giả của nhiều cuốn sách bàn về các vấn đề xã hội, văn hoá, con người.

Tóm tắt: tác giả bàn về mối quan hệ giữa cảm hứng và sáng tạo: cảm hứng là trạng thái tâm lí đặc biệt, gắn với tự do của con người; cảm hứng là động lực của sáng tạo; muốn sáng tạo, con người cần sống có cảm hứng, và xã hội cần tạo ra môi trường để cảm hứng được nảy sinh, phát triển.

Giá trị nội dung: giúp người đọc nhận thức vai trò của cảm hứng đối với hoạt động sáng tạo trong mọi lĩnh vực.

Đặc sắc nghệ thuật: lập luận chặt chẽ, lí lẽ sâu sắc; giọng văn trao đổi, gợi suy ngẫm.

3. Thực hành tiếng Việt: Lỗi logic, lỗi câu mơ hồ và cách sửa

• Lỗi logic: câu hoặc đoạn có các ý mâu thuẫn, không phù hợp với quy luật tư duy hay thực tế (ví dụ: xếp ngang hàng những khái niệm không cùng loại, quan hệ nhân quả không hợp lí). Cách sửa: điều chỉnh từ ngữ, sắp xếp lại ý cho hợp lí.
• Lỗi câu mơ hồ: câu có thể hiểu theo nhiều cách do dùng từ đa nghĩa, đặt sai vị trí thành phần hoặc thiếu thành phần cần thiết. Cách sửa: thay từ, thêm từ ngữ, đổi trật tự để câu chỉ có một cách hiểu.

4. Viết: Nghị luận về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ

Đề tài trong bài: hoài bão, ước mơ của tuổi trẻ.

5. Nói và nghe

Thuyết trình về một vấn đề liên quan đến tuổi trẻ (hoài bão, ước mơ): nêu rõ vấn đề và quan điểm, triển khai các luận điểm có lí lẽ, bằng chứng, kết hợp phương tiện hỗ trợ phù hợp. Người nghe ghi lại ý chính, đặt câu hỏi, phản hồi dựa trên lí lẽ và bằng chứng, giữ thái độ tôn trọng.

6. Câu hỏi ôn tập có gợi ý