1. Bối cảnh và nguyên nhân hình thành trật tự mới
Bước vào thời kì sau Chiến tranh lạnh, trật tự thế giới có những biến đổi toàn diện. Các nguyên nhân cơ bản:
- Chiến tranh lạnh chấm dứt, trật tự hai cực sụp đổ: tháng 12/1989, Mỹ và Liên Xô tuyên bố chấm dứt Chiến tranh lạnh (Hội nghị Man-ta); chế độ xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu sụp đổ (1989 – 1990) và Liên Xô tan rã (12/1991) làm trật tự hai cực I-an-ta sụp đổ, mở đường cho một trật tự quốc tế mới.
- Cán cân quyền lực thay đổi: Mỹ trở thành siêu cường duy nhất và tìm cách xác lập trật tự thế giới “đơn cực”, song nhiều trung tâm quyền lực khác vươn lên, tạo xu hướng đa cực.
- Nhu cầu phát triển kinh tế: Các quốc gia điều chỉnh chiến lược, lấy phát triển kinh tế làm nhiệm vụ trung tâm; do đó hoà hoãn, đối thoại và hợp tác được ưu tiên thay cho đối đầu cứng rắn.
- Toàn cầu hoá và khu vực hoá: Lực lượng sản xuất, khoa học kỹ thuật phát triển mạnh, đòi hỏi liên kết quốc tế sâu rộng hơn.
2. Diễn biến chính: quá trình định hình trật tự mới
- 1989 – 1991: Chiến tranh lạnh chấm dứt (12/1989); Liên Xô tan rã (12/1991), trật tự thế giới hai cực I-an-ta sụp đổ.
- Những năm 1990: Các nước tăng cường hoà hoãn, đối thoại; vai trò của Liên hợp quốc và Hội đồng Bảo an được nâng cao; nhiều tổ chức hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế phát triển mạnh.
- Đầu thế kỉ XXI: Xu hướng đa cực, đa trung tâm ngày càng rõ; toàn cầu hoá và khu vực hoá mở rộng sang nhiều lĩnh vực: kinh tế, chính trị, an ninh, văn hoá.
- Hiện nay: Bên cạnh hợp tác, nổi lên các xung đột sắc tộc, tôn giáo, tranh chấp lãnh thổ; chủ nghĩa khủng bố; cùng các vấn đề toàn cầu và an ninh phi truyền thống.
3. Những đặc trưng cơ bản của trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh
3.1 Hoà hoãn, đối thoại và hợp tác được tăng cường
Bước sang thời kì mới, căng thẳng và đối đầu giữa các cường quốc giảm rõ rệt. Các nước chủ trương giải quyết mâu thuẫn bằng biện pháp hoà bình, thông qua đàm phán, đối thoại thay vì đối đầu vũ trang. Cơ chế đa phương được củng cố, tạo điều kiện ổn định thế giới.
3.2 Hoạt động của Liên hợp quốc và Hội đồng Bảo an được đẩy mạnh
Không còn bị chi phối nặng nề bởi đối đầu hai cực, Liên hợp quốc và Hội đồng Bảo an trở thành diễn đàn trung tâm trong việc giải quyết xung đột, giữ gìn hoà bình, cứu trợ nhân đạo và phối hợp hành động giữa các quốc gia.
3.3 Xu hướng đa cực, đa trung tâm
Xu hướng đa cực, đa trung tâm là xu hướng không còn một siêu cường thống trị tuyệt đối, mà cùng tồn tại nhiều cực, trung tâm quyền lực trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, quân sự, văn hoá.
Các trung tâm quyền lực nổi bật gồm Mỹ, Nga, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nhật Bản; đồng thời, vai trò của các nước đang phát triển và các tổ chức khu vực như ASEAN, APEC được đề cao. Xu hướng này tạo không gian dân chủ, công bằng hơn trong quan hệ quốc tế.
3.4 Hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế được đẩy mạnh
Nhiều khối, tổ chức hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế hình thành và phát triển: Liên minh châu Âu (EU), Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC)... Các chương trình tự do hoá thương mại, thị trường chung, khu vực mậu dịch tự do được mở rộng, giảm bớt hàng rào thuế quan, tận dụng lợi thế so sánh, thu hút đầu tư và chuyển giao công nghệ.
3.5 Toàn cầu hoá và khu vực hoá
Toàn cầu hoá là quá trình liên kết và phụ thuộc lẫn nhau ngày càng chặt chẽ giữa các quốc gia trên phạm vi toàn cầu. Khu vực hoá là quá trình liên kết sâu rộng giữa các quốc gia trong một khu vực địa lý.
Hai quá trình này thúc đẩy phát triển kinh tế, giao lưu văn hoá - khoa học kỹ thuật, mở rộng thị trường tiêu thụ. Tuy nhiên, chúng cũng đặt ra thách thức: phân hoá giàu nghèo, bất bình đẳng tiếp cận công nghệ và phụ thuộc kinh tế.
3.6 Nổi lên xung đột mới, an ninh phi truyền thống và vấn đề toàn cầu
Bên cạnh hợp tác, thế giới xuất hiện nhiều xung đột mới: tranh chấp lãnh thổ, xung đột sắc tộc, tôn giáo, chủ nghĩa khủng bố quốc tế. Các nguy cơ an ninh phi truyền thống và vấn đề toàn cầu ngày càng gay gắt: biến đổi khí hậu, dịch bệnh, tội phạm xuyên quốc gia, tài nguyên - môi trường.
An ninh phi truyền thống khác an ninh truyền thống như thế nào?
Lời giải
Ta có bảng phân biệt sau:
| An ninh truyền thống | An ninh phi truyền thống |
|---|---|
| Trọng tâm an ninh quân sự, chính trị; chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ. | Khủng bố, dịch bệnh, biến đổi khí hậu, tội phạm xuyên quốc gia, môi trường, năng lượng. |
| Phạm vi chủ yếu trong một quốc gia hoặc giữa các quốc gia theo biên giới rõ ràng. | Không phân chia theo biên giới quốc gia; có tính toàn cầu, liên quốc gia. |
| Giải quyết bằng sức mạnh quân sự, an ninh của quốc gia. | Đòi hỏi hợp tác quốc tế và giải pháp toàn cầu. |
4. Kết quả, ý nghĩa và bài học kinh nghiệm
- Kết quả: Trật tự thế giới hoạt động theo xu hướng hoà bình, hợp tác và phát triển; quan hệ quốc tế được điều chỉnh theo hướng đối thoại, đa phương; Liên hợp quốc đóng vai trò trung tâm.
- Ý nghĩa: Thế giới hạn chế nguy cơ chiến tranh thế giới quy mô lớn; khuyến khích phát triển kinh tế, giao lưu văn hoá - khoa học kỹ thuật; nâng cao vị thế của các nước đang phát triển và các quốc gia nhỏ.
- Bài học đối với Việt Nam: Cần giữ vững môi trường hoà bình, ổn định; đẩy mạnh đối ngoại đa phương, đa dạng hoá quan hệ quốc tế; chủ động, tích cực hội nhập quốc tế; tranh thủ đầu tư, chuyển giao công nghệ; đồng thời bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia trước các thách thức an ninh phi truyền thống.
5. Câu hỏi ôn tập và gợi ý
Trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh có những đặc trưng cơ bản nào? Trình bày cụ thể.
Gợi ý trả lời
Nêu đầy đủ các đặc trưng: tăng cường hoà hoãn, đối thoại, hợp tác; vai trò Liên hợp quốc và Hội đồng Bảo an được tăng cường; xu hướng đa cực, đa trung tâm; hợp tác kinh tế khu vực và quốc tế đẩy mạnh; toàn cầu hoá và khu vực hoá phát triển; nổi lên xung đột mới, an ninh phi truyền thống và các vấn đề toàn cầu. Với mỗi đặc trưng cần làm rõ biểu hiện và ý nghĩa.
Xu hướng đa cực, đa trung tâm trong trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh được thể hiện như thế nào?
Gợi ý trả lời
Thế giới không còn siêu cường thống trị tuyệt đối; cùng tồn tại nhiều trung tâm quyền lực: Mỹ, Nga, Trung Quốc, Nhật Bản, Liên minh châu Âu và các nước đang phát triển. Các quốc gia nhỏ có tiếng nói lớn hơn trong cơ chế đa phương, tạo môi trường quốc tế dân chủ, công bằng hơn.
Toàn cầu hoá và khu vực hoá mang lại cơ hội và thách thức gì cho các quốc gia sau Chiến tranh lạnh?
Gợi ý trả lời
Cơ hội: thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, mở rộng thị trường, thu hút đầu tư nước ngoài, chuyển giao công nghệ, giao lưu văn hoá và khoa học. Thách thức: phân hoá giàu nghèo, bất bình đẳng phát triển, phụ thuộc kinh tế - công nghệ. Vì vậy, mỗi quốc gia cần chọn lọc, chủ động hội nhập để tận dụng cơ hội và hạn chế rủi ro.
Theo em, Việt Nam cần làm gì để phát triển trong trật tự thế giới sau Chiến tranh lạnh?
Gợi ý trả lời
Giữ vững ổn định chính trị - xã hội; đẩy mạnh đối ngoại đa phương, đa dạng hoá quan hệ quốc tế; chủ động tham gia các tổ chức khu vực và quốc tế; tranh thủ hợp tác đầu tư, thương mại, chuyển giao công nghệ; đổi mới giáo dục, đổi mới sáng tạo; bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, an ninh quốc gia, môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.
6. Ghi nhớ nhanh các mốc và thuật ngữ chính
- 12/1989: Chiến tranh lạnh chấm dứt; 12/1991: Liên Xô tan rã, trật tự hai cực sụp đổ.
- Các đặc trưng chính: hoà hoãn - hợp tác; vai trò Liên hợp quốc tăng lên; đa cực - đa trung tâm; toàn cầu hoá - khu vực hoá; thách thức an ninh mới.
- Xu hướng chung: hoà bình, hợp tác và phát triển.
- Mục tiêu: xây dựng trật tự thế giới dân chủ, công bằng, hợp lý.