1. Khái niệm và phân loại
- Sửa chữa máy tính: tìm ra nguyên nhân và khắc phục hỏng hóc, làm cho máy cùng các thiết bị ngoại vi hoạt động trở lại bình thường.
- Bảo trì máy tính: việc chăm sóc, kiểm tra, vệ sinh và cập nhật thường xuyên hoặc định kỳ nhằm phát hiện sớm nguy cơ hỏng, giữ máy trong tình trạng tốt và kéo dài tuổi thọ.
| Tiêu chí | Sửa chữa | Bảo trì |
| Mục đích | Khắc phục lỗi đã xảy ra, đưa máy về trạng thái hoạt động | Duy trì hiệu năng, phòng ngừa hỏng hóc |
| Tính chất | Thực hiện khi có sự cố | Thực hiện định kỳ, ngay cả khi máy chưa có lỗi |
| Việc chính | Thay thế hoặc sửa linh kiện; xử lý lỗi | Vệ sinh, kiểm tra, cập nhật, sao lưu dữ liệu |
1.1 Phân biệt sửa chữa phần cứng và phần mềm
- Sửa chữa phần cứng: kiểm tra, thay thế linh kiện như bộ nguồn, bo mạch chủ, RAM, ổ cứng, quạt và bộ tản nhiệt, card màn hình; hàn nối tiếp điểm, sửa chữa cổng kết nối.
- Sửa chữa phần mềm: cài đặt lại hệ điều hành, cài driver, diệt virus và mã độc, khôi phục dữ liệu, sửa lỗi khởi động, dọn dẹp phần mềm rác, cấu hình lại hệ thống.
1.2 Một số công cụ phổ biến
- Tua vít các loại, kìm nhỏ: tháo và lắp vỏ máy, linh kiện.
- Đồng hồ vạn năng: đo điện áp, kiểm tra dây dẫn có đứt hay không.
- Thiết bị kiểm tra (test) bộ nguồn: kiểm tra nhanh bộ nguồn có cấp đủ các mức điện áp không.
- Bình khí nén, máy thổi bụi, dung dịch vệ sinh tiếp điểm, bông tăm, chổi mềm: làm sạch bụi bẩn và cặn oxi hoá trên bo mạch, khe cắm.
- Keo tản nhiệt và miếng tản nhiệt: tra lại cho CPU, card màn hình khi keo bị khô.
- Linh kiện dự phòng (RAM, ổ cứng…) để thử thay thế khi chẩn đoán; ổ cứng ngoài để sao lưu dữ liệu trước khi thao tác.
2. Quy trình tiếp nhận và xử lý
- 1.Tiếp nhận yêu cầu: lắng nghe khách mô tả hiện tượng bất thường; ghi phiếu tiếp nhận gồm thông tin khách, cấu hình máy, mô tả lỗi và phụ kiện kèm theo.
- 2.Kiểm tra ban đầu: xem nguồn điện, dây cáp, thiết bị ngoại vi; tắt và rút dây điện trước khi mở vỏ máy.
- 3.Chẩn đoán: xác định lỗi thuộc phần cứng hay phần mềm, tìm nguyên nhân; sao lưu dữ liệu trước khi thao tác.
- 4.Báo giá: nêu rõ linh kiện thay thế và chi phí công; chỉ tiến hành khi khách đồng ý.
- 5.Sửa chữa hoặc bảo trì: thực hiện đúng nguyên nhân đã xác định.
- 6.Kiểm tra sau sửa: bật máy, chạy thử các chức năng liên quan tới lỗi đã gặp.
- 7.Bàn giao: trả máy kèm phiếu thu, ghi rõ chế độ bảo hành và thời hạn bảo hành; hướng dẫn khách cách phòng tránh lỗi tương tự.
- Tắt nguồn, rút dây điện; nhấn nút nguồn vài giây để xả hết điện tích trên tụ điện trước khi cầm vào linh kiện.
- Xả tĩnh điện trước khi chạm vào bo mạch chủ, RAM, card: đeo vòng đeo tay chống tĩnh điện hoặc chạm vào vỏ kim loại đã nối đất.
- Không để chất lỏng gần máy; tay phải khô ráo; không tháo linh kiện khi máy đang chạy.
- Cẩn thận với bề mặt tản nhiệt và bộ nguồn vì có thể còn nóng sau khi tắt máy.
- Cất linh kiện nhỏ vào hộp có ngăn; không để bu lông, linh kiện rơi vào bo mạch chủ.
3. Ví dụ minh hoạ
Một khách mang máy tính đến, tình trạng máy không lên nguồn. Hãy mô tả các bước tiếp nhận và xử lý.
Lời giải · 5 bước
Bước 1: ghi nhận với khách các lần thử bật gần đây, có mùi khét hay tiếng kêu lạ không; kiểm tra ổ cắm bằng cách thử ổ cắm khác; kiểm tra công tắc nguồn phía sau thùng máy và dây nguồn.
Bước 2
Bước 2: rút điện, xả tĩnh điện rồi mở vỏ; kiểm tra dây nguồn cấp cho bo mạch chủ (dây 24 chân) và dây cấp nguồn cho CPU (4 hoặc 8 chân); rút bớt RAM và thử lại từng thanh.
Bước 3
Bước 3: thử nguồn bằng nguồn thử hoặc đo điện áp bằng đồng hồ vạn năng; nếu nguồn không đạt mức điện áp cần thiết thì thay nguồn.
Bước 4
Bước 4: nếu nguồn tốt mà máy vẫn không lên, kiểm tra bo mạch chủ và các mạch bảo vệ; nếu phải thay linh kiện đắt thì báo giá trước khi thay.
Bước 5
Bước 5: lắp lại, bật thử, kiểm tra máy chạy ổn định rồi bàn giao kèm phiếu bảo hành.
Chuẩn bị quy trình bảo trì định kỳ cho máy tính dùng trong văn phòng.
Lời giải · 6 bước
1. Hỏi người dùng về hiện tượng bất thường gần đây; kiểm tra tốc độ phản hồi và tiếng ồn của máy.
Bước 2
2. Tắt nguồn, rút điện, mở vỏ: dùng bình khí nén và chổi mềm làm sạch bụi trên quạt, bộ tản nhiệt, khe tản nhiệt; giữ cánh quạt khi thổi để quạt không bị quay quá nhanh.
Bước 3
3. Kiểm tra quạt CPU và quạt thùng máy còn quay trơn, không bị kẹt; nếu keo tản nhiệt bị khô thì tra lại.
Bước 4
4. Kiểm tra tình trạng ổ cứng bằng phần mềm chẩn đoán; dọn dẹp file rác, kiểm tra dung lượng còn trống.
Bước 5
5. Sao lưu dữ liệu quan trọng; kiểm tra bản cập nhật hệ điều hành và phần mềm diệt virus.
Bước 6
6. Lắp lại, chạy thử và lập phiếu bảo trì.
- Chưa kiểm tra kỹ đã thay linh kiện: tốn tiền của khách mà lỗi vẫn còn, ảnh hưởng uy tín.
- Không sao lưu và không cảnh báo trước nguy cơ mất dữ liệu khi cài lại hệ điều hành: dễ dẫn tới tranh chấp.
- Không báo giá, không niêm yết giá, không lập phiếu tiếp nhận và phiếu thu: khó giải quyết khiếu nại về sau.
- Cần trung thực trong chẩn đoán, không nâng giá linh kiện; nên hướng dẫn khách cách dùng máy bền hơn để giữ mối quan hệ lâu dài.
- Chuẩn bị sẵn linh kiện hay hỏng và ghi chép cấu hình máy của khách để rút ngắn thời gian sửa chữa.
4. Nghề dịch vụ sửa chữa, bảo trì máy tính
- Công việc chính: lắp ráp, cài đặt, sửa chữa, bảo trì máy tính và thiết bị ngoại vi (máy in, thiết bị mạng…); tư vấn cho khách hàng chọn mua, nâng cấp thiết bị.
- Yêu cầu: hiểu cấu tạo, nguyên lí hoạt động của máy tính, hệ điều hành và mạng; kĩ năng chẩn đoán, xử lí sự cố, giao tiếp với khách hàng; cẩn thận, trung thực, tuân thủ an toàn điện và bảo mật dữ liệu của khách.
- Nơi làm việc: cửa hàng, trung tâm bảo hành, bộ phận kĩ thuật (IT) của cơ quan, trường học, doanh nghiệp; có thể tự mở dịch vụ.
- Đào tạo: các trường cao đẳng, trung cấp nghề và đại học có ngành kĩ thuật máy tính, công nghệ thông tin; các khoá đào tạo ngắn hạn.
5. Câu hỏi ôn tập
- 1.Phân biệt sửa chữa và bảo trì máy tính.
- 2.Nêu các bước cơ bản trong quy trình tiếp nhận và xử lý yêu cầu dịch vụ.
- 3.Trước khi cài lại hệ điều hành cho khách, người làm dịch vụ cần làm gì để tránh rủi ro mất dữ liệu?
- 4.Nêu ba lưu ý về an toàn khi mở vỏ máy tính để sửa chữa.
Gợi ý trả lời
1. Sửa chữa nhằm khắc phục hỏng hóc đã xảy ra; bảo trì diễn ra định kỳ để phòng ngừa và duy trì máy hoạt động tốt.
2. Gồm: tiếp nhận yêu cầu; kiểm tra ban đầu; chẩn đoán lỗi; báo giá và được đồng ý; sửa chữa hoặc bảo trì; kiểm tra sau sửa; bàn giao kèm phiếu bảo hành.
3. Sao lưu dữ liệu ra thiết bị lưu trữ khác và cảnh báo khách về nguy cơ trước khi cài lại hệ điều hành.
4. Tắt nguồn và rút dây điện; xả tĩnh điện hoặc đeo vòng chống tĩnh điện; chờ bề mặt nóng nguội; không để chất lỏng gần máy; cất linh kiện nhỏ gọn gàng.